.:: Hoa Pham 108 ::. - Những ký họa chưa từng được công bố của Bùi Xuân Phái

Ngắm nhìn những bức tranh phố ấy, người ta có thể mường tượng ra khung cảnh Hà Nội, sinh hoạt của con người Hà Nội những năm 60 của thế kỷ trước. Đó không chỉ là những bức tranh đầy màu sắc nghệ thuật mà còn là những cứ liệu lịch sử quan trọng. Các mảng màu trong tranh Bùi Xuân Phái thường có đường viền đậm nét, phố không những trở thành "nhân vật" chính mà còn được mô tả rất gần với con người với một chiều sâu thẳm tận bên trong. Những hoài niệm và cả một nỗi buồn man mác chiều tà, sự tiếc nuối bâng khuâng... dường được họa sĩ gửi cả vào những nét vẽ. Và những cảm xúc buồn thương, tiếc nuối, cảm xúc đau đáu sự đời ấy cũng được danh họa họ Bùi phác thảo đậm đà trong những bức ký họa chân dung. Chỉ vài nét chì ngang dọc đơn giản dưới tay bút của Bùi Xuân Phái là đã hóa thân thành bức chân dung đầy thần sắc.

Danh họa Bùi Xuân Phái (1/9/1920- 24/6/1988), quê gốc ở làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (nay là TP Hà Nội). Ông tốt nghiệp khoa Hội họa Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khoá 1941-1946. Năm 1952, Bùi Xuân Phái về Hà Nội, sống tại nhà số 87 phố Thuốc Bắc cho đến khi mất. Năm 1956 - 1957, ông tham gia giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Hà Nội.

Một điều lạ là trong nhiều bức ký họa chân dung của danh họa họ Bùi luôn xuất hiện đôi bàn tay to. Trong số ấy, có bức ký họa chân dung họa sĩ Nguyễn Dung - vốn là người bạn vẽ, bạn đồng môn trong Trường Mỹ thuật Đông Dương với Bùi Xuân Phái, cũng có đôi bàn tay rất to. Một bức ký họa khác vẽ người đang ngủ trong tư thế nằm ngửa mặt lên trời cũng có bàn tay phải duỗi thẳng như với về phía người xem tranh. Bàn tay phải của người đang ngủ ấy cũng rất to so với tổng thể phối cảnh, phối hình trong tranh.

Hay một bức chân dung khác vẽ một người đàn ông mang dáng dấp suy tư. Thông thường, với chủ đề này thì điểm nhấn sẽ là khuôn mặt, nếp nhăn, nét nghĩ của nhân vật, nhưng ký họa của Bùi Xuân Phái thì không như vậy. Khuôn mặt được họa sĩ phác thảo rất đơn sơ, thậm chí còn không diễn tả hết khuôn mặt với những nét suy tư như thường lệ, mà điểm nhấn gây ấn tượng ngay vào mắt người xem lại chính là hai bàn tay rất to đan chéo vào nhau như một sự đau đớn, một cảm giác của "lực bất tòng tâm".

Hình ảnh đôi bàn tay to kỳ dị cứ như vậy xuất hiện đi, xuất hiện lại trong tranh Bùi Xuân Phái như một nỗi ám ảnh.

Những ký họa chưa một lần công bố

Ngày ấy, sự khó khăn chung của nền kinh tế ảnh hưởng không nhỏ tới việc sáng tác của các họa sĩ. Cả màu, giấy vẽ, khung vẽ... thời bấy giờ đều rất thiếu thốn. Bùi Xuân Phái vẽ cả trên vải, giấy, bảng gỗ, thậm chí cả trên giấy báo hay mảnh giấy bìa khi không có đủ nguyên liệu. Bùi Xuân Phái quan niệm vẽ là thở nên khi có cảm xúc thì gặp giấy gì ông cũng vẽ. Đại danh họa họ Bùi còn vẽ cả trên vỏ bao thuốc lá hay mảnh giấy còn nham nhở vết cắt từ một cuốn sổ nào đó. Họa sĩ vẽ tranh bằng nhiều chất liệu như sơn dầu, màu nước, phấn mầu, chì than, bút chì... Cuộc sống khốn khó về kinh tế với nỗi lo thường trực về cơm áo gạo tiền ngày ấy dường như không che khuất nổi tâm hồn và sự tài hoa của người nghệ sĩ.

Nét suy tư thể hiện qua đôi tay chứ không qua nét mặt.

Suốt cuộc đời, Bùi Xuân Phái đã không ngừng vẽ, không ngừng sáng tạo nghệ thuật ngay cả khi không có giấy vẽ, không có khung vẽ. Nhưng có lẽ chính trong sự túng thiếu ấy, sự tài hoa của danh họa mới càng có dịp thể hiện. Chỉ cần một cây bút chì, qua những nét vẽ tưởng như nguệch ngoạc chẳng có chút ý tưởng gì thì lại "ra" ngay một bức ký họa chân dung đầy thần sắc.

Có lẽ, ngoài sự tài hoa đầy bản năng ấy thì sự thành danh của danh họa họ Bùi còn là kết quả của những năm tháng rèn luyện trong Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ngôi trường nổi danh ấy do đích thân một họa sĩ có tiếng từ Pháp sang làm hiệu trưởng. Bùi Xuân Phái là một trong những họa sĩ thuộc thế hệ cuối cùng của Trường Mỹ thuật Đông Dương, cùng thời với các danh họa Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên... là những tên tuổi ảnh hưởng lớn tới nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Trong số những bức ký họa chưa từng một lần được công bố của Bùi Xuân Phái, nhiều bức ông dùng bút chì ký họa chân dung những người bạn học, những họa sĩ, những nghệ sĩ nổi danh cùng thời. Mỗi bức ký họa dù vẽ bằng bút chì nhưng lại mang đậm hồn cốt khác nhau của nhân vật. Chỉ vài ký họa, bức vẽ nghiêng mặt, bức vẽ thẳng, bức nét chì đậm, bức thì sử dụng nét chì nhạt... mà Bùi Xuân Phái khắc họa đầy đủ chân dung bạn vẽ Nguyễn Dung. Ký họa Nguyễn Dung không chỉ thể hiện thần thái nhân vật trong thời điểm ấy mà qua nét tóc, cổ áo hay chiếc mũ... Bùi Xuân Phái còn thể hiện rõ nét chàng bạn họa sĩ là con một gia đình gốc gác kinh kỳ, con ông chủ tiệm lớn có tiếng trên phố Hàng Đường, có cuộc sống dư dả. Ngược lại, bức ký họa chân dung Dương Bích Liên thì lại có nét chì gầy gò, tạo cảm giác "xương xẩu" mà đôi mắt thấm đẫm tình đời như chính cuộc đời thực khi sống trong khốn khó, cả đời cô độc của họa sĩ họ Dương.

Trong số những ký họa của Bùi Xuân Phái mà chưa từng được công bố ấy, còn có một bức rất nổi tiếng: ký họa Đoàn Phú Tứ - một nhà soạn kịch, hoạt động sân khấu, nhà thơ, dịch giả nổi tiếng. Một loạt các cuốn tiểu thuyết nổi tiếng như Lão hà tiện, Trưởng giả học làm sang; Đỏ và đen... đều do Đoàn Phú Tứ dịch. Năm 1942, cùng với Nguyễn Lương Ngọc, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Xuân Sanh, Phạm Văn Hạnh, Nguyễn Xuân Khoát sáng lập nhóm Xuân thu nhã tập. Đoàn Phú Tứ còn là đại biểu Quốc hội Việt Nam Dân chủ Cộng hoà khoá I. Bức ký họa Đoàn Phú Tứ được Bùi Xuân Phái vẽ trên một tấm giấy bìa, chất giấy xù xì, cũ kỹ, chỉ có bút chì mà họa sĩ đã khắc họa hết sắc thái tâm hồn, tính cách nhân vật Đoàn Phú Tứ. Họa sĩ Đỗ Đức, người từng sống trong ngôi nhà cùng dãy phố Thuốc Bắc với Bùi Xuân Phái cũng được ông ký họa chân dung trên một tờ giấy cũ kỹ. Chân dung nhà sưu tập tiền cổ Nguyễn Bá Đạm mà Bùi Xuân Phái vẽ trên tờ giấy cũ, trải qua hàng chục năm đến nay người xem vẫn còn cảm nhận được thần thái của nhân vật như ngày đầu bức tranh mới được hoàn thành.

Những bức ký họa quý giá ấy còn lưu giữ nguyên vẹn được đến ngày nay là nhờ công lao lớn của gia đình cố họa sĩ Nguyễn Dung, vừa là bạn đồng môn vừa là bạn vẽ cùng chia sẻ với Bùi Xuân Phái trong những năm tháng đất nước còn khó khăn.

Liên kết